Breytingar í starfsumhverfi endurskoðunarfyrirtækja
Viðskiptaumhverfi heimsins er síbreytilegt og því
hafa endurskoðendur fengið að kynnast betur en margir
á undanförnum árum. Róttækar hugarfarsbreytingar
hafa átt sér stað í greininni eftir afar
viðburðarríkt tímabil í viðskiptalífinu.
Fyrirtæki sem vinna við endurskoðun og ráðgjöf
hvarvetna í heiminum uxu talsvert á síðasta
áratug aldarinnar og samvinna þeirra var í mörgum
tilfellum talin mjög heppileg. Með sameiningum og samvinnu
var þessum aðilum fært að veita afar fjölbreytta
þjónustu og takast á við stærri og
viðameiri verkefni en áður. Vegna aukinna umsvifa
urðu þessi fyrirtæki einnig áberandi í
viðskiptalífinu og umfjöllun um störf þeirra
varð sífellt meiri í fjölmiðlum.
Breytingar í viðskiptaheiminum voru þó
stöðugar og ekki síst þegar rafræn viðskipti
urðu áberandi á seinni hluta tíunda áratugarins.
Þeim fylgdi bæði mikill og hraður uppgangur
og í sumum tilvikum enn hraðari hnignun. Á meðan
uppgangur fyrirtækja í rafrænum viðskiptum
stóð sem hæst komu í ljós nokkrir
gallar þess að innan sama fyrirtækis væru
starfandi bæði endurskoðendur og rekstrar- og tölvuráðgjafar.
Fyrirtæki í rafrænum viðskiptum sem mörg
hver vantaði fjármagn til að byggja sig upp, buðu
gjarnan ráðgjöfum eignaraðild sem endurgjald
fyrir vinnuframlag. Í þeim tilvikum var oft um mikla
áhættufjárfestingu ráðgjafanna að
ræða. Þetta skapaði hins vegar erfiðleika
í þeim tilvikum þegar ráðgjafarnir
unnu með endurskoðendum aðila sem bauð slíkar
greiðslur. Hagsmunir ráðgjafans og starf endurskoðandans
gátu hæglega rekist á og óhæði
endurskoðandans gat verið stefnt í voða.
Í nokkrum tilvikum kom til árekstra milli sviða
innan stóru endurskoðunarfyrirtækjanna og umræðan
um nauðsyn á aðskilnaði endurskoðunar- og
rekstrarráðgjafar hófst að nýju. Síðar
komu til fleiri ástæður sem leiddu til breytinga
á fyrirtækjunum og aðskilnaður verksviða
var lausn sem sífelltfleiri litu til og studdu.
Eftir að upp komu ótrúleg hneykslismál
er vörðuðu starfsemi endurskoðenda og ráðgjafa
í Bandaríkjunum og víðar á árunum
2001 og 2002 varð aðskilnaður endurskoðunar og ráðgjafastarfsemi
ekki umflúinn.
Sarbanes-Oxley lögin í Bandaríkjunum
Nauðsynlegt þótti að tryggja fullkomið
óhæði endurskoðenda að nýju. Bandaríska
verðbréfaeftirlitið (SEC) lét sig þessi
mál miklu varða og beitti sér mjög fyrir
aðskilnaðinum. Það herti mjög allar reglur
um starfsemi endurskoðenda og ráðgjafa og í
kjölfarið samþykkti bandaríska þingið
sérstök lög, kennd við þingmennina Sarbanes
og Oxley. Lögin hafa haft mjög víðtæk
áhrif á viðskiptalífið bæði
þar í landi og víðar, því þau
ná einnig til þeirra fjölmörgu erlendu félaga
sem lúta reglum bandaríska verðbréfamarkaðarins.
Í Evrópu hefur verið tekið til skoðunarhvort
grípa eigi til svipaðrar lagasetningar og hafa nefndir
og ráð á vegum Evrópusambandsins og fleiri
aðila þau mál til athugunar. Ljóst er þó
að Evrópubúar eru tregir til að ganga jafn
langt í kröfum til fyrirtækja og gert var í
Bandaríkjunum.
Þau fyrirtæki sem veittu bæði ráðgjafarogendurskoðunarþjónustu
voru ekki fullkomlega samstiga um viðbrögð en forráðamenn
nokkurra, þeirra á meðal PricewaterhouseCoopers
tóku mjög ákveðna afstöðu til málsins
og unnu náið með bandaríska verðbréfaeftirlitinu
við að finna lausn sem allir gætu fellt sig við.
Áhrif laganna á endurskoðendur og stjórnendur
Áhrif nýrrar lagasetningar og hertra reglna um endurskoðun,
reikningsskil og rekstrarráðgjöf í Bandaríkjunum
hafa komið fram með ýmsum hætti. Fyrir endurskoðendur
er sérlega athyglisvert að skoða tvennt sem snýr
að starfi þeirra.
Stjórnendur stórra fyrirtækja sem skráð
eru á bandarískum verðbréfamarkaði
leggja nú gífurlega áherslu á að
endurskoðun fyrirtækjanna sé betur sinnt en áður
og hafa gert lagt að endurskoðunarfyrirtækjunum að
nota til þess meiri tíma og mannafla. Þessir
aðilar hafa beinlínis krafist þess að tryggt
yrði að endurskoðun á fyrirtækjum þeirra
væri hafin yfir allan grun og hafa viljað kosta miklu
til. Þetta er talsverð breyting frá því
sem var áður þegar endurskoðun var af sumum
ekki talin skila verðmætum og megináhersla þeirra
var að draga úr kostnaði við hana.
Annað sem komið hefur fram og snýr að rekstri
stóru endurskoðunarfyrirtækjanna er að þau
gera nú mun meiri kröfur til viðskiptavina sinna.
Sum þeirra hafa gengið svo langt að lýsa því
yfir að þau muni ekki lengur taka að sér endurskoðun
á fyrirtækjum sem ekki eru reiðubúin til
að bæta eftirlitskerfi sín eða gera úrbætur
í reikningsskilum þar sem þeim hefur verið
ábótavant. Endurskoðendur telja ekki lengur nægjanlegt
að koma athugasemdum og ábendingum sannanlega á
framfæri við viðskiptavini heldur hafa þeir
hótað að segja sig frá endurskoðuninni
þegar viðskiptavinir láta undir höfuð
leggjast að bregðast við.
Þótt áhrif Sarbanes-Oxley laganna á
starfsumhverfi endurskoðenda séu mikil gera þau
ekki síður miklar kröfur til æðstu stjórnenda
fyrirtækja. Samkvæmt þeim munu stjórnendur
skráðra fyrirtækja til dæmis þurfa
að staðfesta að innra eftirlit þeirra sé
fullnægjandi og leggja drengskap sinn við að reikningsskil
séu án annmarka. Ljóst er að stjórnendur
fyrirtækja verða í framtíðinni að
hafa góðan skilning og þekkingu á innra
eftirliti og reikningsskilum fyrirtækja.
Með vísan til þess hvernig fór fyrir Andersen
endurskoðunarfyrirtækinu er ljóst að ekkert
endurskoðunarfyrirtæki hefur efni á að láta
vanrækslu í vinnubrögðum viðgangast. Kröfur
til starfsmanna verða því væntanlega enn
meiri og í skipulagningu endurskoðunarvinnunnar verður
mat á áhættuþáttum í rekstri
viðskiptamanna einnig mun stærri þáttur en
áður.
Reynir Vignir, stjórnarformaður PwC.
